Ka twekenneenye nnyoekirungo kya sodium saccharin-ekimu ku biwoomerera eby’obutonde ebisinga obukadde mu nsi yonna, ekyazuulibwa mu butanwa mu 1879 omunoonyereza eyali akola ku biva mu kolaasi. Mu kyasa n’ekitundu ekiyise, ekintu kino ekidda mu kifo kya ssukaali atalina kalori zero-kifunye ekkubo mu byokunywa eby’emmere ebitabalika, ebiwoomerera ku mmeeza, ebifumbibwa, n’ebintu ebikolebwa mu ddagala. Kyokka, wadde ng’ebyafaayo byayo bimaze ebbanga ddene, ebirungo bitono ebigattibwa mu mmere ebireeseewo okweraliikirira kw’abantu n’okusika omuguwa mu bya ssaayansi ng’ebyo. Okumala emyaka kumpi 50, ekibuuzo oba saccharin aleeta kookolo kibadde kisigadde mu birowoozo by’abaguzi, abalungamya, n’abakugu mu by’obulamu. Kale, ddala obujulizi bwogera ki? Ka twawule ensonga ku kutya, n’enfumo okuva ku molekyu biology.
Ensibuko y’okutiisa obukuumi bwa saccharin esobola okuddirira okuva mu kunoonyereza okumanyiddwa-era okumanyiddwa ennyo okutegeerekeka obubi- okwakolebwa ku ntandikwa y’emyaka gya 1970. Abanoonyereza baawa envunza ezaali mu laboratory eddagala lya saccharin erya waggulu ennyo, nga mu bantu lyenkanankana n’okulya ebikumi n’ebikumi by’ebibbo bya sooda ow’emmere buli lunaku okumala emyaka. Ebivuddemu biraga nti envunza ensajja naddala zafuna okweyongera okw’amaanyi mu bibalo mu bizimba by’ekibumba. Kino kye bazudde kyafuuka emitwe gy’amawulire okwetoloola ensi yonna. Mu kiro kimu, eddagala lya saccharin lyava ku kubeera ddagala eritali lya bulabe erikwata ku mmere n’afuuka eddagala eriteeberezebwa okuba erya kookolo. Mu kwanukula, ekitongole kya Amerika ekivunaanyizibwa ku by’emmere n’eddagala kyalowooza ku ky’okugiwera ddala, era ddala gavumenti ya Canada yassaawo envumbo ey’ekiseera. Oluvannyuma amateeka ga Amerika gaali galagira nti ebintu byonna ebirimu eddagala lya saccharin birina akabonero akalaga nti ekiwoomerera kino kyalaze nti kireeta kookolo mu bisolo eby’omu laboratory. Ku mulembe gw’abaguzi, akabonero ako aka kyenvu ak’okwegendereza kaafuuka ekintu ekikwatagana n’akabi, era abantu bangi baalekawo saccharin ne bakozesa ebirala ebipya nga aspartame oba sucralose.
Kyokka, ssaayansi tabeera mu kifo kimu. Abanoonyereza bwe beeyongera okunoonyereza ku nvunza, baatandika okulaba obutakwatagana obwewunyisa. Lwaki envunza ensajja zokka ze zaafuna ebizimba, era lwaki envunza enkazi oba ebibe eby’ekikula kyonna tebyalaga kikolwa ekyo? Lwaki ebizimba byalabika ku mitendera gya ddoozi ennene gyokka egyali tegifaanana na ngeri bantu gye baali balya? Ebibuuzo bino byaleetawo okunoonyereza okupya okw’enkola mu myaka gya 1980 ne 1990, era eby’okuddamu byaddamu mu musingi okutegeera kwaffe ku bulamu bwa saccharin.
Ekikulu ekyazuulibwa kyazuuka nga kya njawulo nnyo ku mubiri gw’ebiwuka. Omusulo gw’envunza ensajja gulimu ekirungo ekinene ekya puloteyina eyeetongodde eyitibwa alpha-2u-globulin, etasangibwa mu musulo gw’omuntu-nga tetufuddeeyo ku kikula oba myaka. Saccharin bw’aba mu kibumba ku bungi obw’amaanyi ennyo, yeegatta ne puloteyina eno okukola ebitonnyeze ebitonotono ebiringa ekiristaayo. Obuwundo buno obutonotono bukola ng’empeke z’omusenyu ensongovu, nga bunyiiza buli kiseera ekikuta ekiweweevu eky’ekisenge ky’ekibumba. Mu myezi mingi egy’okukwatibwa obutasalako, okunyiiga kuno okutambula obutasalako kuleeta okukula kw’obutoffaali okuddaabiriza, era mu mbeera ezimu, okukkakkana nga kuleetedde okukula kwa kookolo. Mu ngeri endala, kookolo mu nvunza teyavudde ku saccharin okukyusa butereevu DNA-akabonero akamanyiddwa ennyo ak’ekirungo kya kkansa eky’obutwa-wabula okusinga okunyiiga okw’omubiri, okwesigamiziddwa ku puloteyina nga kwetongodde ddala ku nvunza ensajja.
Wano waliwo ensonga enkulu: omusulo gw’omuntu, ka gubeere gwa musajja oba mukazi, teguliimu puloteyina ng’eyo. N’olwekyo, ekibumba ky’omuntu tekisobola kukola biwujjo ebyo ebya kirisitaalo, ne bw’aba alya saccharin atya. Ekkubo lyonna ery’ebiramu erituusa ku kookolo mu nvunza teririwo mu bika byaffe. Eno si nsonga ya kulongoosa ddoozi oba okufulumya ebibalo; njawulo ya musingi mu by’obutonde (biochemistry). Enkola eno bwe yamala okuteekebwawo obulungi, okukkaanya kwa ssaayansi kwatandika okukyuka ennyo.
Okusinziira ku bujulizi buno obweyongera obungi, ab’obuyinza abakulu mu by’obulamu mu nsi yonna baddamu okutunuulira bye baasooka okusalawo. Mu 2000, ekitongole kya Amerika ekinoonyereza ku butwa ekya US National Toxicology Program kyaggyawo mu butongole eddagala lya saccharin ku lukalala lw’ebirungo ebiyinza okuleeta kkansa, nga kikkiriza nti ebikwata ku nvunza tebirina kakwate konna ku bulamu bw’abantu. Mu kiseera kye kimu, ekitongole ky'ensi yonna ekikola ku kunoonyereza ku kookolo (IARC), ekyali kimaze okussa saccharin mu kibinja kya "ayinza okuleeta kookolo eri abantu" (Ekibinja 2B), kyaddamu okugigabanya nga "tesobola kusengekebwa ng'ekirungo ekitta kookolo w'omuntu" (Ekibinja 3)-ekika ekiterekeddwa eri ebirungo ebitali bimala oba nga tebirina bujulizi bwa muntu ku bulabe bwa kookolo. Ekitongole kya Bulaaya ekivunaanyizibwa ku by’okwerinda by’emmere (EFSA) kyakola okwekenneenya kwakyo okujjuvu era ne kigamba awatali kubuusabuusa nti obujulizi obuliwo tebukakasa kakwate konna wakati wa saccharin ne kookolo mu bantu. N’ekitongole kya Amerika ekya US National Cancer Institute kifulumizza okunoonyereza ku ndwadde ezisaasaana oluvannyuma lw’abantu abangi okumala emyaka mingi, nga tekizudde nti tewali bulabe bwa kookolo w’ekibumba obweyongedde mu bakozesa saccharin bw’ogeraageranya n’abatali-abakozesa.
Kale, nga tulina okukakasa kuno okw’obuyinza, tusobola okuwummula: saccharin si kirungo kya kkansa mu bantu, era tekirina bulabe eri omuntu eya bulijjo, eya bulijjo. Okutya okwaliwo mu myaka gya 1970 kwali kwesigamiziddwa ku nsobi ya ssaayansi entuufu okuva olwo eyatereezebwa ssaayansi omulungi. Bw’etyo y’engeri toxicology gy’erina okukola-ye mpisa eyeetereeza -eyigira ku nsobi zaayo era n’erongoosa ebifundikwa byayo ng’obujulizi obupya buvaayo.
Ekyo kyogeddwa, "safe" tekitegeeza "unlimited." Mu nsi y’obukuumi bw’emmere, buli kintu kirina omusingi ogusukka n’ebirungo ebitali bya bulabe we bifuuka eby’obulabe. Okunywa amazzi amangi mu bbanga ttono kiyinza okuvaako obulwadde bwa hyponatremia obutta; Vitamiini A omungi asobola okwonoona ekibumba; omunnyo omungi guyinza okulinnyisa puleesa okutuuka ku ddaala ery’akabi. Omusingi gwe gumu gukola ne ku biwoomerera. Nga bakitegedde kino, ebitongole by’ensi yonna ebifuga bitaddewo enkola ya Acceptable Daily Intake (ADI) ey’omutindo gwa saccharin- oguyinza okuliibwa buli lunaku mu bulamu bwonna awatali bulabe bwa bulamu bwa maanyi. EFSA eteeka ADI ku 9 mg buli kkiro y’obuzito bw’omubiri, ate akakiiko k’abakugu mu FAO/WHO aka Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives (JECFA), omutindo gwayo oguyisibwa amawanga mangi omuli ne China, kawa amagezi okukuuma 0–5 mg buli kkiro.
Okuteeka ennamba zino mu mbeera ey’omugaso, lowooza ku muntu omukulu ow’obuzito bwa kkiro 60. Mu mutindo gwa JECFA omukakali, ekkomo ly’omuntu oyo erya waggulu buli lunaku liri 300 mg za sodium saccharin. Ekibbo kya 355 mL ekituufu ekya cola ekitaliimu ssukaali-kitera okubaamu saccharin etasukka 100 mg (etera okutabulwa n’ebiwoomerera ebirala). Kino kitegeeza nti wandibadde weetaaga okunywa waakiri ebidomola bisatu ebijjuvu ebya sooda ng’oyo buli lunaku, awatali kujjako, okusemberera omusingi gw’obukuumi gwokka-era ne mu kiseera ekyo, wandibadde okyali munda mu ADI, nga togisukka. Mu butuufu, abantu abasinga obungi abakozesa saccharin bakikola mu bungi obutono ennyo-packet emu oba bbiri ez’ekiwoomerera ku mmeeza mu kaawa, oba ekyokunywa eky’emmere oluusi n’oluusi. Okunyumirwa sooda wa zero-calorie omulundi gumu buli luvannyuma lwa kaseera kiri wala nnyo okuva ku bulabe; , okusinziira ku mutindo gwonna ogwa ssaayansi oguliwo kati, nsonga ya maanyi nnyo mu bulamu okutwalira awamu.
Ekirala, eri abantu ssekinnoomu abalina ssukaali oba abo abaddukanya obuzito bwabwe, saccharin ekola ekintu eky’omuwendo okukendeeza ku ssukaali ne kalori ze balya awatali kusaddaaka buwoomi. Mu mulembe omugejjo n’obulwadde bw’okukyusakyusa emmere gye bizibu by’ebyobulamu mu nsi yonna, okukozesa mu ngeri ey’amagezi ebiwoomerera ebitali-biriisa nga saccharin mu butuufu kiyinza okuyamba mu kugoberera emmere ennungi. Ekikulu, nga bwe kiri ku bintu byonna, kwe kulonda okw’ekigero n’okutegeera-so si kutya nga kwesigamiziddwa ku kunoonyereza ku bisolo okuvudde ku mulembe.
Mu kumaliriza, emboozi ya saccharin kijjukizo kya maanyi nti ssaayansi akulaakulana, era nti okunoonyereza okumu-naddala okuzingiramu dose ezisukkiridde mu bikolwa by’ebisolo-tekulina kutwalibwa ng’ekigambo ekisembayo ku bulamu bw’omuntu. Leero, oluvannyuma lw’okunoonyereza okw’amaanyi okumala emyaka mingi, tukimanyi nti saccharin si kirungo kya kkansa eri abantu. Obulabe bwayo obwa kookolo w’ekibumba-bukwata ku nvunza ensajja zokka olw’ekirungo kya puloteyina kye tutalina. Kale omulundi oguddako bw’otuuka ku diet cola oba okumansira ekiwoomerera mu caayi wo, osobola okukikola n’obwesige, ng’omanyi nti obujulizi bwekenneenyeddwa bulungi era ensala yeeyoleka bulungi: saccharin, bw’okozesebwa mu kkomo eriragiddwa, terina bulabe. Era ekyo si kwogera kuwooma kwokka-ye ssaayansi.